پژوهشنامه سبک زندگی

پژوهشنامه سبک زندگی

تبیین جامعه‌شناختی مؤلفه‌های اجتماعی مؤثر بر سواد سلامت در زندگی: (مطالعه موردی شهروندان بالای ۱۸ سال شهر بوشهر)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
حسن سعادت پور 1
غلام رضا جعفری نیا 2
سپیده حضرتی 3
1 دانشجوی دکترای گروه جامعه‌شناسی واحد بوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، بوشهر، ایران.
2 دانشیار گروه جامعه‌شناسی واحد بوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، بوشهر، ایران.«نویسنده مسئول».
3 استادیار گروه جامعه‌شناسی واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
10.22034/jl.2026.573597.1802
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین جامعه‌شناختی مؤلفه‌های اجتماعی مؤثر بر سواد سلامت شهروندان بالای ۱۸ سال شهر بوشهر انجام شد. مطالعه با روش ترکیبی متوالی اکتشافی انجام گرفت. در فاز کیفی، داده‌ها با رویکرد نظریۀ داده‌بنیاد کلاسیک و از طریق مصاحبه‌های عمیق گردآوری و تحلیل شدند. در فاز کمی نیز یافته‌های کیفی با استفاده از پیمایشی مقطعی بر روی نمونه‌ای ۳۸۴ نفری آزمون شد. یافته‌های کیفی به شناسایی ۲۴ مفهوم و ۸ مقولۀ اصلی انجامید که در میان آن‌ها، «مدارای انتظار» به‌عنوان مقولۀ محوری و فرایند اجتماعی مرکزی پدیدار شد. این فرایند در بافتی از آشفتگی اطلاعاتی، چندصدایی در میدان سلامت، بحران اعتباریابی، سرمایه نمادین خانواده و بده‌بستان اعتماد ـ قدرت شکل گرفت و انتظار را به‌مثابۀ راهبردی فعال برای مدیریت عدم‌قطعیت تبیین کرد. نتایج کمّی نشان داد که میدان چندصدایی، راهبرد تعلیق قضاوت، بدن به‌مثابۀ میدان آزمایش و بده‌بستان اعتماد ـ قدرت، تأثیر مستقیم و مثبتی بر مدارای انتظار دارند؛ درحالی‌که سرمایه نمادین خانواده اثری منفی و قوی بر آن دارد. همچنین، مدارای انتظار قوی‌ترین پیش‌بین منفی سواد سلامت بود و در مدل، نقش میانجی کامل ایفا کرد. سرمایه نمادین خانواده نیز بیشترین اثر کلِ مثبت را بر سواد سلامت نشان داد. بر اساس این یافته‌ها، سواد سلامت در بوشهر پدیده‌ای اجتماعی و زمینه‌مند است که در اثر ناپایداری اطلاعاتی و بحران اعتماد، به شکل‌گیری راهبرد «مدارای انتظار» می‌انجامد و الگوی واکنش‌گرایانه را بر کنش پیشگیرانه غالب می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
سواد سلامت
مؤلفه‌های اجتماعی
مدارای انتظار
سرمایه نمادین خانواده
اعتماد
میدان سلامت
موضوعات

عنوان مقاله English

A Sociological Explanation of the Social Determinants of Health Literacy: A Case Study of Citizens Over 18 Years of Age in Bushehr

نویسندگان English

hasan seadatpour 1
alirreza jafarniya 2
sepideh hazrati 3
1 Ph.D. Candidate, Department of Sociology, Bushehr Branch, Islamic Azad University, Bushehr, Iran.
2 Associate Professor, Department of Sociology, Bushehr Branch, Islamic Azad University, Bushehr, Iran.Corresponding Author.
3 Assistant Professor, Department of Sociology, Zahedan Branch, Islamic Azad University, Zahedan, Iran.
چکیده English

This study was conducted to provide a sociological explanation of the social determinants of health literacy among citizens over 18 years of age in Bushehr. An exploratory sequential mixed-methods design was employed. In the qualitative phase, data were collected through in-depth interviews and analyzed using the classical grounded theory approach. In the quantitative phase, the qualitative findings were tested through a cross-sectional survey conducted on a sample of 384 participants. The qualitative findings led to the identification of 24 concepts and eight major categories, with tolerance of waiting emerging as the core category and the central social process. This process developed within a context characterized by informational disorder, polyvocality in the health field, a crisis of credibility assessment, the family's symbolic capital, and the trust–power exchange, explaining waiting as an active strategy for managing uncertainty. The quantitative findings indicated that a polyvocal health field, the strategy of suspended judgment, the body as a field of experimentation, and the trust–power exchange exerted direct and positive effects on tolerance of waiting, whereas the family's symbolic capital exerted a strong negative effect. Tolerance of waiting also emerged as the strongest negative predictor of health literacy and served as a full mediator in the model. The family's symbolic capital likewise demonstrated the greatest overall positive effect on health literacy. Based on these findings, health literacy in Bushehr is a social and context-dependent phenomenon that, under conditions of informational instability and a crisis of trust, gives rise to the strategy of tolerance of waiting, rendering a reactive pattern dominant over preventive action.

کلیدواژه‌ها English

health literacy
social determinants
tolerance of waiting
family's symbolic capital
trust
health field
با سیتی، شهرام، شربتیان، محمدحسن و شادلو، ندا. (۱۴۰۲). رابطه سرمایه فرهنگی با سبک زندگی سلامت‌محور (موردمطالعه: زنان ۲۰ تا ۴۸ سال شهر دامغان). برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، ۱۴(۵۷)، ۲۱۵–۲۷۰. https://doi.org/10.22054/qjsd.2023.68621.2373
رحمانی، سمیه و ایمان، محمدتقی. (۱۴۰۲). درهم‌تنیدگی اعتماد و تأثیر آن بر سلامت اجتماعی. مطالعات ساختار و کارکرد اجتماعی، ۱۱)۲)، ۴۵–۶۸. https://doi.org/10.22080/ssi.2023.26156.2135
رحیمی، مریم، سهیلی، فرامرز و خاصه، علی‌اکبر. (۱۴۰۳). تحلیلی بر پژوهش‌های حوزه سواد در ایران: ساختار مفهومی سواد سلامت. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۳۰(۱(، ۵–۲۸.
رضوانی، محمدرضا، طهماسبی، سیامک و هاجری، بهرام. (۱۴۰۱). بررسی وضعیت نابرابری و بی‌عدالتی در شاخص‌های سلامت و تعیین‌کننده‌های اجتماعی آن در ایران. برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱۲(۴۸)، ۱–۱۴.
زارعی، یعقوب و استعلاجی، علیرضا. (۱۳۹۶). سنجش و تحلیل برخی مؤلفه‌های فرهنگی توسعه در شهرستان‌های استان بوشهر با بهره‌گیری از مدل‌های ترکیبی تصمیم‌گیری چندشاخصه. مطالعات محیطی هفت‌حصار، ۶(۲۲(، ۱۴۴–۱۵۸.
قنواتی، احمد، چیت‌ساز، محمدعلی و حجازی، سیدناصر. (۱۴۰۲). بررسی سطح سواد سلامت بیماران مراجعه‌کننده به بیمارستان‌های شهر اهواز و عوامل فرهنگی ـ اجتماعی مؤثر بر آن. مطالعات میان‌فرهنگی، ۱۸(۵۴)، ۱۲۳–۱۴۸.
نعمتی سولدرق، مینا، مظفری، افسانه و دلاور، علی. (۱۴۰۱). سواد سلامت در شبکه تلویزیونی سلامت پیش و پس از شیوع کرونا. پژوهش‌های ارتباطی، ۲۹(۱۰۹)، ۹–۲۹.
Al-Tameemi, H., Al-Jubouri, M., & Zangana, A. (2024). Insights into determinants of health-seeking behavior in the Iraqi context. BMC Health Services Research, 24(1), 112–125. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1367088.
Braveman, P., & Gottlieb, L. (2014). The social determinants of health: It’s time to consider the causes of the causes. Public Health Reports, 129(Suppl. 2), 19–31. https://doi.org/10.1177/00333549141291S206.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood.
Conradsen, S., Vardinghus-Nielsen, H., & Skirbekk, H. (2024). Patient knowledge and trust in health care: A theoretical discussion on the relationship between patients’ knowledge and their trust in health care personnel in high modernity. Health Care Analysis, 32(2), 73–87. https://doi.org/10.1007/s10728-023-00467-7.
Kickbusch, I. (2012). Health literacy: An essential skill for the twenty-first century. Health Promotion International, 27(3), 285–286.
Li, L., Fu, L., Li, H., Liu, T., & Sun, J. (2024). Emerging trends and patterns in healthcare-seeking behavior: A systematic review. Medicine, 103(8), e37272. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000037272.
Liu, S., & Wang, X. (2023). The digital divide and inequalities in e-health literacy: The role of socioeconomic status. Journal of Medical Internet Research, 25(4), e43210.
Lupton, D. (2023). Digital health and the reconfiguration of the doctor–patient relationship. Health Sociology Review, 32(1), 1–16.
Marent, B., & Henwood, F. (2024). Digital health: Sociological perspectives. In E. Kuhlmann & E. Annandale (Eds.), The Palgrave handbook of sociology of health and illness (pp. 45–62). Palgrave Macmillan.
Sentell, T., Finn, J., Tolentino, N. K., Birnie, K. K., & Phillips, M. M. (2024). Public health communication to build equity: 10 best practice pandemic insights and examples from Hawaii, Journal of Health & Social Welfare, 83(6), 168–172.
Smith, L. (2025). Introducing health interactions section ‘social determinants of health from epidemiology to implementation’. Journal of Health Interactions. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/29963257.2025.2489838.
Souvatzi, E., Katsikidou, M., Arvaniti, A., Plakias, S., Tsiakiri, A., & Samakouri, M. (2024). Trust in healthcare, medical mistrust, and health outcomes in times of health crisis: A narrative review. Societies, 14(12), 269. https://doi.org/10.3390/soc14120269.
Strauss, A., & Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research: Grounded theory procedures and techniques. Newbury Park, CA: Sage.

  • تاریخ دریافت 05 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 18 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 20 بهمن 1404